„Marionetka” — kiedy cudze rany zaczynają mówić naszym głosem

 Jedna decyzja potrafi zmienić bieg całego życia. Jeden impuls może uruchomić emocje, których istnienia nawet nie podejrzewaliśmy. Jedno przemilczenie może zostać w człowieku na lata, a czasem przejść dalej — do kolejnego pokolenia, relacji, życia… W „Marionetce” Sylwii Bies pytanie o tego, kto trzyma w dłoniach sznurki, szybko ustępuje miejsca znacznie bardziej niepokojącej kwestii: co musi wydarzyć się w człowieku, by sam oddał komuś władzę nad własnymi decyzjami?

To powieść o samotności, która nie zawsze wygląda jak samotność. O rodzinach, które funkcjonują, choć emocjonalnie dawno przestały być bezpiecznym miejscem. O przemocy, która nie musi mieć brudnych rąk. O kłamstwach wypowiadanych rzekomo w dobrej wierze i o prawdzie, która zamiast przynosić ulgę, może odebrać człowiekowi resztki spokoju, może nawet i życia... Autorkę interesuje przede wszystkim psychika bohaterów — ich pęknięcia, mechanizmy obronne, lęki i potrzeby, które z czasem mogą zacząć kierować zachowaniem.

Julia dorasta bez matki. Teresa pozostaje w jej życiu jako nieobecność, której nie da się zamknąć w jednym słowie. O matce się nie mówi, a przecież przemilczana osoba nie znika. Przeciwnie — jej brak zaczyna zajmować coraz więcej miejsca. Julia dorasta więc nie tylko bez matki, lecz także bez pełnej wiedzy o własnej przeszłości. Nie ma możliwości skonfrontowania się z tym, co było, nie może zadawać pytań, na które ktoś powinien odpowiedzieć.

Jak dorasta człowiek, który czuje, że w jego własnej historii brakuje najważniejszego rozdziału? Czy można zbudować poczucie własnej wartości, kiedy fundamenty tożsamości zostały owiane milczeniem? Czy brak odpowiedzi nie zaczyna z czasem działać jak odpowiedź?

Ojciec Julii również jest wielkim nieobecnym. Pracuje za granicą, próbuje zapewnić rodzinie środki do życia, ale odległość ma swoją cenę. Relacja z córką coraz bardziej rozluźnia się pod ciężarem kilometrów, codziennych obowiązków i niewypowiedzianych emocji. To gorzki wymiar tej historii, bo nieobecność nie musi wynikać z braku miłości. Czasami człowiek odchodzi właśnie po to, by zapewnić bliskim lepsze życie, a mimo to zostawia po sobie pustkę.

Czy dobre intencje zawsze chronią przed krzywdą? Czy można być dobrym rodzicem, jeśli własne dziecko przede wszystkim odczuwa brak? Czy poświęcenie ma sens, jeśli jego ceną staje się emocjonalna więź?

Dziadkowie nie stanowią dla Julii bezpiecznej przystani. Są chłodni, zdystansowani, zamknięci w swoim świecie. Dziewczyna zostaje więc sama w najbardziej niebezpiecznym momencie — wtedy, gdy dopiero próbuje zrozumieć, kim jest.

Dorastanie samo w sobie jest przecież okresem chaosu. To czas, kiedy człowiek testuje granice, szuka akceptacji, sprawdza, na ile może sobie pozwolić i kim właściwie chce się stać. Julia robi to bez stabilnego zaplecza emocjonalnego. Potrzeba przynależności staje się więc czymś znacznie więcej niż zwykłym pragnieniem nastolatki. To głód bycia zauważoną, potrzebną, ważną.

Na tym tle pojawia się Agnieszka — przyjaciółka Julii, a jednocześnie jej przeciwieństwo. Jej życie z zewnątrz wygląda zupełnie inaczej. Dom jest idealny. Rodzina sprawia wrażenie uporządkowanej. Wszystko powinno działać tak, jak należy. Problem w tym, że za perfekcyjną fasadą kryje się przemoc.

Ta przemoc rozgrywa się za zamkniętymi drzwiami, z dala od spojrzeń innych. Z zewnątrz wszystko może wyglądać niemal doskonale. Jednak za tymi drzwiami rzeczywistość wygląda zupełnie inaczej. Są wyzwiska, oskarżenia, nieustanne pretensje, kontrola i manipulacja. Są siniaki, bolesne uderzenia i strach przed tym, co wydarzy się za chwilę. A potem przychodzi pozorna rekompensata — drogie prezenty, przeprosiny, obietnice poprawy i oczekiwanie, że wszystko zostanie przemilczane. Jakby prezent mógł wymazać ból, a pieniądze naprawić wyrządzoną krzywdę.

Przemoc nie kończy się jednak na fizycznym bólu. Równie dotkliwa jest ta psychiczna — słowa, które ranią, wzbudzanie poczucia winy, odbieranie poczucia własnej wartości, zastraszanie i manipulowanie emocjami. To właśnie dlatego może być tak trudna do zauważenia przez osoby z zewnątrz. Za zamkniętymi drzwiami rodzina, która dla innych wydaje się idealna, może skrywać świat pełen lęku, cierpienia i milczenia. Może mieć „idealnie białe rękawiczki” i właśnie dlatego być tak trudna do rozpoznania.

Czy dom może wyglądać jak bezpieczne miejsce i jednocześnie nim nie być? Czy można krzywdzić człowieka bez podnoszenia ręki? Jak długo ofiara jest w stanie przekonywać samą siebie, że wszystko jest w porządku, ponieważ prawda okazuje się zbyt trudna do przyjęcia?

Julia i Agnieszka znajdują w sobie wzajemne oparcie. Ich przyjaźń staje się próbą stworzenia własnego schronienia poza światem dorosłych, którzy zawiedli. Są tak różne, a jednak ta różnica pozwala im się uzupełniać. Jedna próbuje walczyć o siebie, druga coraz bardziej traci zdolność do przeciwstawienia się temu, co ją niszczy.

Bies bardzo trafnie pokazuje, że sama bliskość nie zawsze wystarcza, by kogoś ocalić. Możemy widzieć cierpienie drugiego człowieka i nadal nie wiedzieć, jak mu pomóc. Możemy być obok, a mimo to nie mieć żadnej realnej siły sprawczej.

Czy przyjaźń może wygrać z traumą? Czy można uratować człowieka, który nie potrafi jeszcze nazwać własnego cierpienia? I czy bezczynność zawsze oznacza obojętność?

Wyjazd Julii do Irlandii ma być dla niej początkiem nowego życia. Zmiana miejsca wydaje się szansą na odcięcie od wszystkiego, co dotychczas ją definiowało. Nowe środowisko, nowe relacje, nowa codzienność — wszystko może rozpocząć się od początku.

Tyle że człowiek nie zostawia własnej psychiki na dworcu ani na lotnisku.

Julia zabiera ze sobą samotność, gniew, brak poczucia bezpieczeństwa i potrzebę znalezienia własnego miejsca. Rzeczywistość szybko zaczyna rozmijać się z marzeniami. To, co miało być ucieczką, staje się kolejnym etapem historii, w której przeszłość coraz mocniej upomina się o swoje prawa.

Pojawia się Patrick, który zostaje wciągnięty w sytuację, której zasad początkowo nie rozumie. Napięcie zaczyna narastać poprzez świadomość, że bohaterowie nie mają pełnego obrazu tego, w czym uczestniczą. Każdy posiada fragment układanki. Każdy coś wie. Każdy coś przemilcza.

A przecież z fragmentów można zbudować zarówno prawdę, jak i bardzo przekonujące kłamstwo.

Konstrukcja powieści oparta na dwóch perspektywach czasowych — „kiedyś” i „w tym dniu” — pozwala autorce stopniowo odsłaniać kolejne warstwy historii. Wydarzenia poznajemy także z perspektywy różnych osób, dzięki czemu obraz sytuacji nie jest jednoznaczny. Czytelnik musi sam dokładać kolejne elementy, obserwować zależności i zastanawiać się, co właściwie doprowadziło bohaterów do miejsca, w którym się znaleźli.

To bardzo dobrze współgra z psychologicznym charakterem książki. Kluczowym i najbardziej interesującym jest zagadnienie, dlaczego bohaterowie zaczęli zachowywać się właśnie w taki sposób.

Bo czy człowiek zawsze świadomie wybiera swoje działania?

Czy można przekroczyć granicę, której istnienia wcześniej nawet się nie zauważało? Czy jeden impuls może uruchomić w człowieku instynkty ukrywane przez całe lata? Czy osoba skrzywdzona może sama stać się źródłem krzywdy? I w którym momencie cierpienie przestaje tłumaczyć zachowanie, a zaczyna być jego wymówką?

„Marionetka” szczególnie mocno dotyka problemu przeszłości, która determinuje teraźniejszość. Bies nie traktuje jej jak zamkniętego rozdziału. Przeszłość pozostaje aktywna. Przenika decyzje, relacje i reakcje bohaterów. To, co wydarzyło się wcześniej, nie znika tylko dlatego, że nikt o tym nie mówi.

Czasami właśnie przemilczenie pozwala ranie przetrwać.

Najbardziej przejmująca jest świadomość, że krzywda może zostać przekazana dalej nie jako konkretne wydarzenie, lecz jako sposób funkcjonowania. Lęk rodzica może stać się lękiem dziecka. Jego brak zaufania może zostać odziedziczony jako podejrzliwość. Przemoc może zostać uznana za coś normalnego, jeśli człowiek od początku życia obserwuje ją w swoim otoczeniu.

Czy można odziedziczyć cudzą traumę? Czy można nosić w sobie konsekwencje wydarzeń, których osobiście się nie przeżyło? Czy kolejne pokolenie ma obowiązek naprawiać błędy poprzedniego?

W tych pytaniach tkwi największy ciężar „Marionetki”.

Tytuł powieści przestaje być wtedy jedynie metaforą. Marionetką może być człowiek sterowany przez cudze decyzje, ale także ktoś, kto pozwala, by jego własne lęki i rany przejęły kontrolę. Sznurki mogą trzymać rodzice, przeszłość, trauma, potrzeba miłości, poczucie winy. Mogą być widoczne albo tak cienkie, że zauważamy je dopiero wtedy, gdy próbujemy się od nich uwolnić.

Najgorsze jest to, że marionetka może długo wierzyć, że sama wybiera kierunek.

Ważnym tematem pozostaje także kłamstwo. Autorka nie traktuje go wyłącznie jako narzędzia manipulacji. Pokazuje jego bardziej skomplikowane oblicze — kłamstwo, które może być motywowane strachem, troską, potrzebą ochrony albo przekonaniem, że prawda byłaby dla kogoś zbyt bolesna.

Ale czy istnieje kłamstwo w dobrej wierze?

Czy zatajenie prawdy może być aktem miłości? Czy człowiek ma prawo decydować, że druga osoba „lepiej nie będzie wiedziała”? Czy można zbudować spokojne życie na fundamencie fałszu? A może prawda, nawet najbardziej brutalna, zawsze jest lepsza od rzeczywistości, której podstawą jest kłamstwo?

I co właściwie oznacza „mniejsze zło”?

„Marionetka” nie podaje na tacy odpowiedzi. Jej bohaterowie również ich nie mają. To ludzie uwikłani w swoje wybory, ale jednocześnie ukształtowani przez wszystko, co wydarzyło się wcześniej. Ich decyzje nie pojawiają się znikąd. Są efektem doświadczeń, braków, lęków i emocji, które przez lata pozostawały bez właściwego ujścia.

Dlatego trudno tutaj kogokolwiek po prostu potępić.

I trudno kogokolwiek całkowicie usprawiedliwić.

To czyni tę książkę psychologicznie niejednoznaczną. Bies nie pozwala czytelnikowi wygodnie stanąć po jednej stronie. Zmusza do patrzenia na człowieka jako na skomplikowaną konstrukcję, w której dobro i zło, słabość i siła, potrzeba miłości i potrzeba kontroli mogą istnieć obok siebie.

„Marionetka” jest również opowieścią o kryzysie rodziny — ale nie w sensie rozpadu samej instytucji. Chodzi o kryzys emocjonalnej więzi. O sytuację, w której ludzie mieszkają razem, lecz nie potrafią ze sobą rozmawiać. O dzieci, które uczą się milczenia, ponieważ dorośli nie potrafią mówić prawdy. O rodziców, którzy próbują chronić bliskich, jednocześnie odbierając im możliwość samodzielnego zmierzenia się z rzeczywistością.

To książka o ludziach, którzy nie zawsze wiedzą, jak kochać, którzy próbują przetrwać, których życie przerosło…

Najmocniejszy wymiar powieści znajduje się więc nie w samym napięciu, lecz w pytaniach, które pozostają po lekturze. Co naprawdę kształtuje człowieka? Czy jesteśmy sumą własnych decyzji, czy również konsekwencją decyzji innych ludzi? Jak długo możemy uciekać przed własną historią? Czy można naprawdę zacząć od nowa, jeśli nie rozliczyliśmy się z tego, co było?

I najważniejsze: kiedy człowiek przestaje być marionetką?

Wtedy, gdy przecina sznurki?

Czy może dopiero wtedy, gdy odważy się spojrzeć na ręce, które przez lata je trzymały?

Sylwia Bies buduje z tych pytań opowieść mroczną, emocjonalną i niepokojącą. „Marionetka” nie jest wyłącznie historią o tym, co ludzie robią sobie nawzajem. Jest przede wszystkim opowieścią o tym, co zostaje w człowieku po wyrządzonej krzywdzie. O ranach, które mogą nie zabliźnić się mimo upływu lat. O samotności, która potrafi wypaczyć potrzebę bliskości. O rodzinnych tajemnicach, które zamiast umrzeć wraz z pokoleniem, potrafią znaleźć drogę do następnego.

Zdecydowanie, ta powieść robi wrażenie, bo każdy człowiek ma w sobie jakieś sznurki. Nie wszystkie je widzi. Nie wszystkie potrafi nazwać. A niektóre odkrywa dopiero wtedy, gdy zaczynają się napinać...

Grafika: https://pl.pinterest.com/, canva;